Itam's blog
A frog's perspective to the world
|Filmessay| “Het leven is een korte periode tussen twee eeuwigheden”
Categories: BLOG, TEKST

1euthenasiethumb |Filmessay| “Het leven is een korte periode tussen twee eeuwigheden”

Een essay over euthanasie in films en het belang hiervan.

Door Itam van Teeseling.

Het recht om te sterven is een vreemd fenomeen. Het lijkt logisch dat een persoon zelf zou mogen kiezen voor zijn dood. Men doet daar immers niemand anders kwaad mee. En men kan voor zichzelf, als niemand anders, het best beoordelen of de dood een goede  optie is. Echter als er hulp nodig is bij het sterven, zoals bij euthanasie, dan is het een heel ander verhaal. Iemand anders doden is en blijft nog steeds moord, of toch niet?


In 2004 kwamen er twee films uit over dit onderwerp. De ene, Mar Adentro, is een Spaanse film, die speelt rond 1998. Deze film vertelt het waargebeurde verhaal van Ramon Sampedro. Een visser die door een duikongeluk tot aan zijn nek verlamd raakt en hierdoor 29 jaar lang aan zijn bed gekluisterd is. Zijn wens is echter om te sterven door middel van euthanasie, en dus “op een waardige manier”, in tegenstelling tot zelfmoord. Het conflicterende aspect in deze film (en in het echte verhaal) zit hem onder andere in  dat euthanasie in Spanje bij wet verboden is. Sampedro doet verscheidene verzoeken bij het gerechthof om op een legale manier euthanasie te mogen laten plegen, maar deze worden keer op keer afgewezen. Het enige positieve hiervan is dat Sampedro uitgroeit tot een boegbeeld voor het recht op euthanasie in Spanje en een heftige discussie hierover losmaakt. Sampedro blijft, tot aan zijn dood, strijden voor het recht op euthanasie. Zijn dood vindt echter plaats door middel van een min of meer illegale manier van euthanasie, maar hierover later meer.

De andere film die in dat jaar uitkwam is de Nederlandse film Simon. Simon gaat over de vriendschap tussen Camiel, een schuchtere student tandheelkunde, en Simon, een frivole, zelfverzekerde coffeeshophouder die het leven alles behalve serieus neemt. De film bestaat voor een groot gedeelte uit flashbacks over hoe Camiel in het extraverte leventje van Simon rolt. Dit speelt zich af eind jaren tachtig. De flashbacks geven een goede  mogelijkheid om de persoonlijkheid van Simon te leren kennen; Simon blijkt een man te zijn om van te houden. Hij zet de hele wereld naar zijn hand door middel van humor en nuchterheid. Ook de vrienden en familie (dochter en zoon) van Simon worden in deze flashbacks geïntroduceerd en zullen later in het verhaal een belangrijke rol gaan spelen.
Het andere gedeelte van de film speelt zich af rond 2004. Simon komt Camiel weer tegen nadat ze elkaar al jaren niet meer gezien hebben. Het blijkt dat Simon kanker heeft en terminaal is. Het ligt in Simon zijn aard als levensgenieter om niet te lijden en zijn eerste reactie, als hij te horen krijgt dat zijn situatie hopeloos is, is dan ook dat hij euthanasie wil laten plegen. Uiteindelijk, ondanks dat vooral zijn dochter hiertegen protesteert, is dit ook wat er gebeurt. Simon laat legaal euthanasie uitvoeren. Nederland is immers het land bij uitstek waar dit mogelijk is. Sinds 2002 is euthanasie in Nederland bij wet legaal.

Euthanasie in twee verschillende werelden.

De verschillende maatschappelijke omstandigheden in Spanje en Nederland omtrent euthanasie uiten zich uitdrukkelijk in beide films. Nu in Nederland euthanasie legaal is wordt in Simon niet de nadruk gelegd op de strijd voor het recht om te sterven. Dit recht heeft Simon immers. De nadruk wordt hier vooral gelegd op het proces en verwerking van euthanasie. Ondanks dat euthanasie min of meer in Nederland geaccepteerd is, betekent dit nog niet dat euthanasie de normaalste zaak van de wereld, of in dit geval  Nederland, is. In de film vraagt Simon, tijdens een gesprek met de dokter waarin hij te horen krijgt dat hij terminaal is, of hij niet meteen een spuitje kan krijgen. Deze snelle respons op het slechte nieuws lijkt er blijk van te geven dat euthanasie ‘ingeburgerd’ is. Het is blijkbaar een van de eerste dingen die door je hoofd schieten. Op de lange termijn lijkt deze beslissing echter gecompliceerder dan Simon dacht. Dood gaan is niet zomaar iets, want Simon heeft ook nabestaanden. Vrienden, maar vooral de dochter van Simon, kunnen het maar moeilijk behappen dat Simon dood wil. Op een gegeven moment bedenkt Simon zich zelfs en besluit het toch niet te doen, puur vanwege de tegenstand van zijn dochter Joy. Hij kiest er toch voor om te lijden, om zijn dochter tevreden te stellen, die feitelijk alleen maar haar vader zolang mogelijk bij zich wil houden. Misschien een egoïstische beweegreden, maar enigszins begrijpelijk en in zekere zin zelfs logisch.
Uiteindelijk wordt Simon alsnog omgepraat door zijn euthanasiebegeleidster en Camiel, die zeggen dat de keuze bij Simon hoort te liggen. Over Joy:  “Ze heeft in feite jouw lot in handen voor haar gevoel. Stel dat zij nou opeens zegt “doe het maar wel”, dan zal ze een schuldgevoel krijgen omdat je eerder dood gaat dan wanneer ze bij haar oude standpunt was gebleven (geen euthanasie).  Maar als ze bij haar ‘vetorecht’ blijft, dan ziet ze jou, in haar ogen, door haar schuld lijden.” Het maakt de euthanasie van Simon een complexe situatie.  De film Simon laat duidelijk zien dat, ondanks dat euthanasie in Nederland legaal is, het geen zaak is waar licht over gedacht wordt. Een beeld dat in het buitenland soms wel eens geschetst wordt als het Nederlandse euthanasiebeleid ter sprake komt.

In Spanje zijn ze op dit gebied wat minder ver en daar zou een film als Simon, in zekere zin, als sciencefictionfilm kunnen worden bestempeld. Nu, zeven jaar na de invoering van de Nederlandse euthanasiewet, is het laten uitvoeren van zelfmoord nog steeds een illegale daad in Spanje. Ondanks dat Spanje nu een linkse regering heeft blijft de invloed van de katholieke kerk groot en lijken pro-euthanasiegroeperingen daar niet veel verandering in te kunnen brengen. Toch zijn de Spanjaarden milder geworden vergeleken met, pakweg vijftien jaar geleden. Een van de redenen is het verhaal van eerder genoemde Ramon Sampedro. Sinds zijn strijd tegen de regering voor het recht op euthanasie, en zijn dood in 1998, heeft deze regering de straf op euthanasie verlaagd. Maar het is nog steeds strafbaar. Marleen Peters, projectleidster van NVVE (Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde) schrijft op de NVVE-site: “De rechters gaven toen aan dat hoewel het niet aan hen was om het strafrecht te wijzigen, zij meenden dat euthanasie in beginsel vanuit moreel, wetenschappelijk en sociaal oogpunt acceptabel zou kunnen zijn.”
In de film Mar Adentro wordt een indrukwekkend beeld geschetst van Sampedro en zijn strijd. Net als Simon wordt Sampedro neergezet als een man om van te houden. Het is een charmante man die heeft geleerd om “lachend te huilen”. Verschil met Simon is dat de kijker Simon al kent, ver voordat hij in het euthanasieproces zit, zelfs al voordat hij ziek is. Sampedro kent de kijker eigenlijk alleen vanaf het moment dat hij in bed ligt en door zijn verlamming alleen nog zijn hoofd kan bewegen. Alleen door middel van wat foto’s van vroeger weet men dat hij vóór zijn verlamming een jonge, levenslustige matroos was, die het leven als een grote ontdekkingsreis zag. Er is dus minder sprake van een shockeffect omdat men bijna van begin af aan al weet dat Sampedro dood wil. Toch komt de euthanasie van Sampedro aan het einde van de film enigszins onverwacht.

Ook deze film laat het moeilijke proces zien van euthanasie, maar op een subtielere manier dan Simon. De strijd voor het euthanasierecht, en het karakter van Sampedro, lijken hier belangrijker te zijn dan hoe Sampedro en de mensen om hem heen omgaan met zijn dood. Of is dat slechts een afleiding? Misschien zorgt het feit dat iedereen om Sampedro heen bezig is met rechtszaken en publiciteit er voor dat ze minder tijd hebben om te piekeren over de toekomstige zelfmoord van Sampedro. Of ze gingen er zo van uit dat Sampedro toch toestemming kreeg om legaal euthanasie te laten plegen dat ze dachten dat het nog wel een tijdje zou duren voor het moment daar was. In ieder geval lijkt er, op enkele uitzonderingen na, een grotere acceptatie te zijn dan in Simon.

De hoofdrolspelers

Waar in Simon de vrienden en familie, maar vooral Camiel, toegang geven tot het karakter Simon, daar zijn het bij Sampedro met name de vrouwen die inzicht in zijn persoon geven. Sampedro heeft altijd al van vrouwen gehouden en komt in de film over als iemand die met zijn charmes ook vrouwen aantrekt. Via TV beelden (Sampedro krijgt veel media-aandacht met zijn strijd), ontmoet hij bijvoorbeeld Rosa, een alleenstaande moeder van twee kinderen. Ze raakt ontroerd door de Tv-beelden en besluit uit nieuwsgierigheid (en verliefdheid) Sampedro op te zoeken. Sampedro kan haar liefde niet beantwoorden, maar vanwege zijn charmes blijft Rosa bevriend met Sampedro en ze maakt het bijna haar missie om hem te verzorgen. Rosa kan in het begin echter niet accepteren dat Sampedro dood wil en doet meerdere pogingen om Sampedro over te halen het niet te doen. Dit met gevolg dat Sampedro boos wordt. De relatie tussen Rosa en Sampedro laat heel mooi het verschil tussen de twee zien. Rosa als een eenvoudige huismoeder, die vindt dat: “Of je houdt van iemand, of je houdt niet van iemand, zo simpel is het”. En de intelligente en rationele Sampedro: “Liefde is een complexe zaak”.

Het is vooral de advocate Julia waar Sampedro van droomt. Zij helpt Sampedro in zijn rechterlijke strijd, onder andere gemotiveerd omdat zij zelf ook een ongeneselijke ziekte heeft (wat in het begin overigens nog niet duidelijk is). Hun band wordt tijdens de film steeds hechter en ontmondt uiteindelijk in een kus. Toch overwint liefde niet alles, het kan niet op tegen de dood en zeker niet in Sampedro’s geval. De dag na de kus relativeert  Sampedro de kus door te zeggen: “kijk naar ons”. Julia zit inmiddels in een rolstoel en weet dat haar toestand verslechtert en dat zij uiteindelijk als een kasplantje zal eindigen. Sampedro ligt nog steeds tot aan zijn nek verlamd in het bed waar hij al 29 jaar ligt. De relaties met Rosa en Julia geven aan dat Sampedro de liefde omarmt (en altijd heeft omarmd), maar zijn wil om dood te gaan staat boven alles.

 

Euthanasie in de wet

Een belangrijke scène die het verschil benadrukt tussen het euthanasiebeleid in de twee landen is de slotscène van beide films. In Simon is de euthanasie van Simon een min of meer vredige dood. Familie en vrienden staan om Simon zijn bed heen, als de arts het infuus opstelt waarin de dodelijke vloeistof zit (die overigens een pijnloze dood veroorzaakt). Simon ligt in een lichte, min of meer serene kamer. Hij kijkt naar zijn vrienden en familie, die er enigszins ongemakkelijk bij staan. Simon stelt ze gerust met wat relativerende grapjes, waarna hij iedereen stuk voor stuk aankijkt. Het is duidelijk dat Simon zeer geliefd is bij deze vriendengroep, want iedereen is merkbaar onder de indruk van wat komen gaat. Als het dan toch moet, dan zou het toch fijn zijn om met de mensen die van je houden om je heen te sterven.
Je ziet het niet als Simon daadwerkelijk overlijdt, maar op het moment dat de dood zijn intrede doet zien we een flashback van Simon, die toen hij nog gezond was af en toe in B-films acteerde, als een soort Rambo van een waterval afspringen. Het is overigens een mooi detail, dat elke keer als de zelfverzekerde Simon in een situatie verkeert waarin hij zijn “zwakte” angst laat zien, dat Camiel hierbij is. Dit was ook het geval bij de waterval. Het benadrukt de hechte vriendschap tussen Camiel en Simon.

In Mar Adentro is Sampedro er uiteindelijk niet in geslaagd om zijn euthanasie legaal te  regelen. Aangezien hij niet verder wil leven, en Rosa voorstelt om hem (uit liefde) te helpen met zijn euthanasie, moet Sampedro zijn dood zo regelen dat niemand die meewerkt hieraan, beschuldigd wordt van moord. Sampedro is immers genoodzaakt om vrienden zijn euthanasie te laten verzorgen, aangezien geen arts zo gek zal zijn om in Spanje een euthanasie uit te voeren. Daarnaast is zijn lichaam verlamd en is het niet mogelijk voor hem om in zijn eentje zelfmoord te plegen. De aanpak is vernuftig. Elk persoon die meewerkt doet een handeling die op zich niet illegaal is, zoals bijvoorbeeld aan het giftige goedje cyaankali komen, of de kamer huren waar hij euthanasie wil plegen.
Daarnaast filmt Sampedro zijn dood. Vooraf verklaart hij in het filmpje (waarvan in het echte verhaal overigens een deel van is uitgezonden op een Spaanse televisiezender) dat hij uit eigen wil en met zijn gezonde verstand het giftige drankje, dat naast zijn bed is gezet, tot zich neemt. De daarop volgende beelden zijn verontrustend te noemen. Cyaankali is zoals eerder genoemd een zeer giftige stof, waar van minder dan een gram al dodelijk is. Het zorgt er voor dat de celademhaling stopt, waardoor men in feite dus stikt. De kijker ziet Sampedro stikken.
Waar in Simon op het moment dat de dood intreedt wordt geswitcht naar een luchtige, maar essentiële flashback, daar blijft in Mar Adentro de camera indringend gericht op het zojuist overleden lichaam van Sampedro, die van de pijn een krampachtige laatste blik in zijn ogen heeft. Sampedro’s euthanasie was noodgedwongen een pijnlijke en eenzame. Vrienden mochten er niet bij zijn om hem te begeleiden omdat ze anders medeschuldig zouden zijn aan zijn dood omdat ze niet ingegrepen zouden hebben. Iemand die in Spanje euthanasie wil laten plegen is dus gedoemd om een pijnlijke en eenzame dood te sterven. In deze slotscène wordt precies duidelijk waar Sampedro nou precies voor streed, namelijk een “waardige dood”.

In zekere zin is het ironisch dat Nederland een zelfde soort voorbeeld nodig heeft gehad om de discussie over euthanasie te doorbreken, namelijk de zaak Postma. Truus en Andries Postma waren een artsenechtpaar uit Noord-Wolde. De moeder van Truus, Margina van Boven-Grevelink, krijgt in 1971, op 78-jarige leeftijd een beroerte, met als gevolg een hersenbeschadiging. Ze kon toen nog amper communiceren.
Voordat dit gebeurde liet Margina echter vaak aan haar dochter en schoonzoon weten dat mocht er iets met haar gebeuren, dat ze het op prijs stelde dat Truus en Andries haar uit haar lijden zouden verlossen. Ze haalde als voorbeeld altijd haar man aan die na een hersenbloeding , onder andere, een stembandverlamming kreeg: “Waarom moest al dit goeie zo eindigen. Waarom moest hij zo lang lijden, eenzaam, totaal alleen, machteloos, met kunst- en vliegwerk in leven gehouden, zonder enig communicatie met ons of ook maar iets wat echt ‘leven’ genoemd kon worden? Zo mag mijn einde niet zijn, mocht het ooit zover komen, kan ik dan op jullie rekenen?”[1]

Op dinsdag 19 oktober 1971 is het moment daar. Truus en Andries Postma gaan op weg naar het verzorgingstehuis waar Margina verblijft, met een dodelijke dosis morfine in hun tas. Ze hadden in vertrouwen al met de hoofdarts, Dokter Gol, gesproken over een eventuele euthanasie, maar ze zijn nooit concreet geweest over hun plannen. Nadat ze de dosis hadden toegediend en Margina was overleden lichtten ze dokter Gol in. Ze hadden het idee hem wel te kunnen vertrouwen. In het overlijdensrapport, opgesteld door dokter Gol ,werd de doodsoorzaak echter opgeschreven als morfinevergiftiging. Er was dus officieel sprake van moord door het echtpaar Postma. Het werd uiteindelijk dus een rechtszaak, en wel een spraakmakende. Nooit was de media-aandacht voor een euthanasiezaak (uiteraard was dit niet de eerste in Nederland) zo groot. Het werd een nationale discussie en zelfs de politiek ging zich er mee bemoeien.  Er werden handtekeningenacties gehouden om de Postma’s vrij te pleiten, foradiscussies gehouden,  en de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie (NVVE) werd opgericht. Deze vereniging bestaat nog steeds en telt nu zo’n 104.000 leden. Toch wordt in 2001 pas, ruim 25 jaar later, besloten om euthanasie te legaliseren.

 |Filmessay| “Het leven is een korte periode tussen twee eeuwigheden”

De maatschappelijke functie van de films

Alejandro Amenabar, de regisseur van Mar Adentro zegt met zijn film geen pleitbezorger te willen zijn voor euthanasie. Het ging hem vooral om het karakter Sampedro, die hem intrigeerde. Dit is ook duidelijk te merken. Ondanks dat Sampedro uitmuntend vertolkt wordt door Javier Bardem  (de gelijkenis met Sampedro is bijna angstaanjagend, terwijl Bardem alleen maar zijn hoofd en gezicht kan gebruiken in zijn acteerwerk) is Mar Adentro geen film voor het grote publiek. De trage en het min of meer claustrofobische effect dat Amenabar gecreëerd heeft, geeft goed de situatie weer waarin Sampedro verkeerde, maar zal het MTV-publiek niet snel aanspreken. Voor zover bekend heeft de film ook niet meer discussie losgemaakt dan er al was – door het echte verhaal van Sampedro -. Dit is op zich jammer, maar goed voor te stellen, aangezien een regisseur keuzes moet maken. Het ene effect kan niet bereikt worden tegelijk met het andere effect. Amenabar heeft hier gekozen om de motivatie te laten zien van een man die euthanasie wil plegen en om dit enigszins begrijpbaar te maken. De kijker moet hier alleen wel voor open staan.
Als de legalisering in Spanje net zo lang gaat duren als in Nederland (25 jaar tussen de zaak Postma en de legalisering), dan zou dit pas in 2023 een feit zijn (25 jaar na de dood van Sampedro). Dit beseffende is het toch jammer dat Mar Adentro zo weinig impact heeft op het Spaanse euthanasiedebat.
Een voorbeeld van een film die wel wat los heeft gemaakt over euthanasie is de Hollywoodproductie Million Dollar Baby, van Clint Eastwood. Dit is hoogstwaarschijnlijk te wijten aan het toegankelijke genre van deze film. Dat het een Amerikaanse film is speelt uiteraard ook een rol. Het is uiteraard niet te voorspellen of dit enig impact heeft op het euthanasiebeleid in de staten van Amerika.

Het belang van Simon zit hem vooral in de voorbeeldfunctie. Samen met de twee andere controversiële en typisch Nederlandse thema’s in deze film, het homohuwelijk en het sofdrugsbeleid, lijkt het Nederlandse euthanasiebeleid hier vooral een rol te hebben als identiteitsverstrekker. De film zou zo als voorlichtingsfilm gebruikt kunnen worden in het buitenland om te laten zien hoe het hier in Nederland er aan toe gaat.
Het zou misschien interessant zijn om te kijken hoe Simon in Spanje ontvangen zou worden. De kwaliteit van deze film zou dan zijn dat het niet demagogisch is, de film is namelijk wat het is. Gevaar zou dan weer wel zijn dat de film rolbevestigend zou kunnen werken. Simon is namelijk best “over the top” te noemen als je het hebt over typisch Nederlands. Aangezien Nederland al te boek staat als een losbandig drugs- en prostitutieland en het dan ook nog eens op de proppen komt met het homohuwelijk en legale euthanasie, dan zou deze voorlichtingsfilm een goede voedingsbodem zijn voor kritisch rechts in Spanje.

Al met al zijn Simon en Mar Adentro twee bloedmooie films, die ondanks dat ze niet zo veel bijdragen aan het euthanasiedebat buiten Nederland, zeker de moeite waard zijn. Daarnaast geldt toch, zoals met alle kritische punten die gemaakt moeten worden: er verandert niks in de wereld als mensen hun stem niet laten horen.

Bronnenlijst:

-       Mar Adentro (2004), van Alejandro Amenabar.

-       Mar Adentro (2004), documentary about the making of.

-       Simon (2004), van Eddy Terstal

-       Over de Drempel, Euthanasie van taboe tot wet. Lourens Looijenga

-       Doodsbericht Ramon Sampedro in de New York Times (9 maart 1998)

-       Reformatorisch Dagblad: Ethische neergang Spanje zet door; Mr. Richard Donk (10 september 2008)

-       Right to Die-Europe. Alleen het woord is vaak al taboe. Marleen Peters (www.NVVE.nl)

-       Son challenges Spanish Euthanasia group. (Saturday, January 20, 2007)

http://www.euroresidentes.com/Blogs/2007/01/son-challenges-spanish-euthanasia-group.html

-       http://nl.wikipedia.org/wiki/Cyaankali

-       www.imdb.com


[1] Bron: Over de drempel (euthanasie van taboe tot wet), van Lourens Looijenga

Share/Bookmark

4 Comments to “|Filmessay| “Het leven is een korte periode tussen twee eeuwigheden””

  1. Jan, Willem en Pieter Zandvliet says:

    wow

  2. Itam says:

    Zo, heb je die helemaal gelezen?

  3. Jack Casinova says:

    Ik heb Mar ardento ook gezien. Echt een tragische film waarvan ik tranen in mijn ogen kreeg. Euthanasie blijft toch een gevoelig onderwerp. Na het zien van die film doet het me toch wel enkele zaken beseffen dat niets in het leven zeker is behalve de dood en we moeten koesteren wat we hebben. Die film heeft volgens mij ook Golden Globe gewonnen als ik me dat goed herinner.

Leave a Reply